Instrukcja

Talia kart hanafuda może być wykorzystywana do grania w szereg tradycyjnych japońskich gier karcianych, z których większość opiera się na tej samej podstawowej mechanice, polegającej na porównywaniu kart na ręce z kartami na stole, aby je „złowić” (ang. fishing card games). Pozostając tylko przy tej mechanice, otrzymamy bardzo szybką i prostą grę, znaną jako bakappana, od której najlepiej rozpocząć naukę. Wzbogacając ją o dodatkowe elementy, otrzymamy natomiast bardziej zaawansowane gry, wymagające więcej czasu, skupienia i przemyślanej strategii, takie jak koi-koi czy hana-awase.

W tej instrukcji znajdziecie skrócone zasady kilku najpopularniejszych gier wykorzystujących karty hanafuda. Pamiętajcie, że są to bardzo stare gry, dlatego możecie spotkać się z różnymi wersjami zasad. Nauczymy was tych, które są najpopularniejsze, ale to nie znaczy, że są one lepsze czy bardziej prawidłowe niż inne warianty.

Zawartość zestawu

Zestaw kart hanafuda składa się z 48 kart podzielonych na 12 miesięcy, z których każdy zawiera po 4 karty. Każdy z 12 miesięcy reprezentowany jest przez inną roślinę. Niezależnie od tego, karty dzielą się również na dodatkowe 4 rodzaje: światła, zwierzęta, wstążki i zwykłe karty.

Do zestawu są dołączone także 2 puste karty, które możecie wykorzystać do zastąpienia zgubionej karty lub jako jokery w koreańskiej wersji hanafudy – hwatu. Z wyjątkiem hwatu puste karty nie są używane w grze.

Na stronie materiałów do pobrania znajdziecie schemat podziału kart na miesiące i rodzaje, a także schemat zestawów (yaku) do gier koi-koi oraz hana-awase wraz z punktacją.

Jest to najprostsza gra z udziałem kart hanafuda, Tradycyjna rozgrywka ma 12 rozdań, co symbolizuje pełen rok, jednak można rozegrać także 6 rozdań (pół roku), 3 rozdania (jedną porę roku), a nawet pojedyncze rozdanie trwające nie więcej niż kilkanaście minut. Gra nadaje się dla 2–4 osób, a zasady bez problemu opanują także młodsi bądź mniej doświadczeni gracze.

Przygotowywanie gry

Zacznijcie od ustalenia liczby rozdań. Jeśli planujecie wprowadzić jakiekolwiek modyfikacje do gry albo nie macie pewności, czy stosujecie te same opcjonalne reguły, omówcie to na początku, przed rozpoczęciem rozgrywki.

Następnie ustalcie, kto będzie rozdawać karty i tym samym zaczynać grę. W tym celu każdy gracz losuje po jednej karcie. Osoba, która wylosowała najwcześniejszy miesiąc, będzie rozdawać. W przypadku remisu (czyli wylosowania tego samego miesiąca), decyduje wartość karty według następującej hierarchii: światło, zwierzę, wstążka, zwykła karta. Jeśli nadal jest remis, powtórzcie losowanie. Jeśli macie wątpliwości, skorzystajcie ze schematu.

W kolejnych rozdaniach tradycyjnie zaczyna ten, kto wygrał poprzednie rozdanie.

Rozdawanie kart

Przebieg rozgrywki

W każdej turze gra zaczyna się od osoby, która rozdawała karty. Następnie swoje ruchy wykonują kolejni gracze, tradycyjnie w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Celem gracza jest zdobycie jak największej liczby punktów poprzez łowienie wysoko punktowanych kart. Tura każdego gracza składa się z dokładnie dwóch akcji, w następującej kolejności:

1. zagranie karty z ręki i sprawdzenie, czy jest dopasowanie ze stołem;
2. zagranie karty ze stosu i sprawdzenie, czy jest dopasowanie ze stołem.

W swojej turze gracz może zagrać dowolną kartę z ręki, najlepsze są jednak te, które pasują do którejś z odkrytych kart na stole, tak aby obie były z tego samego miesiąca. Gdy zachodzi takie dopasowanie, obie te karty (zagrywana z ręki oraz leżąca na stole) zostają zdobyte przez gracza. Gdy natomiast karty są z różnych miesięcy, zagrywana karta dołącza do kart leżących na stole. W grze bakappana, najlepiej starać się łapać te karty, które są wysoko punktowane.

Zdobyte w ten sposób karty gracz układa odkryte przed sobą, najlepiej grupując je już nie miesiącami, a według tego, jak są punktowane (światła, zwierzęta, wstążki, zwykłe), tak aby każdy gracz mógł w dowolnym momencie oszacować stan rozgrywki.

Po zagraniu karty z ręki, gracz odkrywa wierzchnią kartę ze stosu i zagrywa ją w ten sam sposób. Sprawdza, czy miesiąc zagrywanej karty pasuje do którejkolwiek z kart na stole – jeśli tak, to zabiera obie karty, jeśli nie, to karta dołącza do odkrytych kart na stole.

W przypadku obu akcji (zarówno przy zagrywaniu karty z ręki, jak i ze stosu), jeśli na stole znajdują się 2 karty pasujące do zagrywanego miesiąca, gracz wybiera, którą z nich chce zdobyć. Jeśli natomiast na stole są już 3 karty z zagrywanego miesiąca, wtedy wszystkie 4 karty trafiają do zagrywającego gracza. Nie ma możliwości niewzięcia kart, gdy zachodzi dopasowanie. Te zasady mają na celu uniknięcie sytuacji, gdy na stole są karty, których nie da się zabrać.

Gdy obie karty zostały już rozegrane – jedna z ręki i jedna ze stosu – tura aktywnego gracza się kończy i kolejny gracz wykonuje te same czynności.

Koniec gry i liczenie punktów

Tradycyjnie gra kończy się w momencie, gdy wszystkim graczom skończyły się karty oraz skończył się stos dobierania. W przypadku wariantów na 3 i 4 osoby obie te rzeczy wydarzą się równocześnie. W przypadku wariantu dwuosobowego po zużyciu kart z ręki na stosie dobierania pozostanie 8 kart. Kontynuujcie wtedy rozgrywkę, korzystając jedynie z dobieranych kart, aż wszystkie zostaną zużyte. Alternatywnie, jeśli decydujecie się na uproszczoną metodę liczenia punktów, możecie ten etap pominąć i zakończyć grę po tym, gdy wszystkim graczom skończyły się karty na ręce, niezależnie od tego, czy zostały jeszcze karty w stosie, czy też nie.

Typ karty	Wartość	Liczba w talii
Światła	20	5
Zwierzęta	10	9
Wstążki	5	10
Zwykłe	1	24

W tej grze nie kompletuje się żadnych zestawów kart (yaku), dlatego najprostsza metoda liczenia punktów polega na zwykłym zsumowaniu indywidualnych wartości wszystkich kart zgodnie z załączoną tabelą. Dzięki temu nie trzeba komplikować gry dodatkowymi wyliczeniami i użyciem żetonów – w zupełności wystarczy zwykłe zsumowanie punktów na kartce.

Tradycyjna metoda liczenia punktów jest bardziej złożona. Jest ona wskazana, gdy chcecie rozliczać się z punktów za pomocą żetonów bądź monet. Wtedy niezbędne stają się dodatkowe wyliczenia, dzięki którym możecie stwierdzić, kto powinien komu przekazać ile żetonów na koniec rozdania.

Suma wartości kart	264
Średnio na 2 graczy	132
Średnio na 3 graczy	88
Średnio na 4 graczy	66

Jeśli chcecie użyć tradycyjnej metody liczenia punktów, od sumy wartości kart danego gracza odejmijcie sumę wartości wszystkich kart w talii podzieloną przez liczbę graczy. Osoby, które otrzymały w ten sposób ujemny wynik, tracą żetony, odkładając je do puli, a osoby, które otrzymały wynik dodatni, zdobywają żetony, zabierając je z puli. Suma straconych i zdobytych żetonów zawsze będzie równa 0, co oznacza, że na koniec tego procesu nie pozostaną w puli żadne „niczyje” żetony.

Określenie hana-awase w zależności od regionu i okresu oznaczało różne gry z tej samej rodziny. W tej instrukcji opisujemy powszechnie spotykaną podstawową wersję gry na 2–4 graczy. Najprościej można ją opisać jako rozbudowaną wersję bakappana, wzbogaconą o zestawy nazywane yaku.

Przebieg gry

Przygotowanie i przebieg rozgrywki wyglądają identycznie jak w przypadku gry bakappana, z tą jednak różnicą, że decyzja o tym, jakie karty warto zdobywać, nie jest już tak oczywista. Choć na koniec rozgrywki nadal otrzymuje się punkty za sumę wartości wszystkich zdobytych kart, znacznie więcej punktów zdobywa ten gracz, któremu udało się złożyć yaku. Zdobyte karty każdy gracz układa przed sobą, grupując je według yaku, które próbuje z nich skompletować.

Koniec rozdania

Tradycyjnie gra kończy się w momencie, gdy wszystkim graczom skończyły się karty oraz skończył się stos dobierania. W przypadku wariantów na 3 i 4 osoby, obie te rzeczy wydarzą się równocześnie. W przypadku wariantu dwuosobowego po zużyciu kart z ręki na stosie dobierania pozostanie 8 kart. Kontynuujcie wtedy rozgrywkę, korzystając jedynie z dobieranych kart, aż wszystkie zostaną zużyte. Alternatywnie, jeśli decydujecie się na uproszczoną metodę liczenia punktów, możecie ten etap pominąć i zakończyć grę po tym, gdy wszystkim graczom skończyły się karty na ręce, niezależnie od tego, czy zostały jeszcze karty w stosie, czy też nie.

Podliczanie punktów

Typ karty	Wartość	Liczba w talii
Światła	20	5
Zwierzęta	10	9
Wstążki	5	10
Zwykłe	1	24

Jeśli nie posługujecie się żetonami bądź monetami, możecie podliczyć punkty uproszczoną metodą. W tym celu zsumujcie wartość zdobytych kart tak samo jak w grze bakappana, a następnie dodajcie do nich punkty za skompletowane yaku zgodnie z rozpiską. Przy trzech graczach punkty za yaku liczą się podwójnie, przy czterech – potrójnie.

Jeśli chcecie podliczyć punkty metodą tradycyjną, tak aby na koniec rozdania móc się wymienić żetonami bądź monetami, zacznijcie od policzenia punktów za same karty i przekazania sobie żetonów, podobnie jak ma to miejsce w przypadku gry bakappana. W następnym kroku natomiast podliczcie, ile każdy gracz zdobył punktów za skompletowane yaku – tyle żetonów dostaje on od każdego pozostałego gracza.

Jest to zdecydowanie najpopularniejsza poza Japonią gra wykorzystująca karty hanafuda, dzięki bogatej reprezentacji w anime i grach wideo. W standardowej grze koi-koi mogą brać udział tylko dwie osoby. W przypadku koi-koi ustalenie liczby rozdań przed rozpoczęciem gry jest szczególnie istotne, gdyż bez tego niemożliwe jest odpowiednie zaplanowanie strategii i podejmowanie ryzykownych decyzji w trakcie rozgrywki.

Przebieg gry

Przygotowanie i podstawowa mechanika gry (zdobywanie kart ze stołu poprzez zagrywanie w każdej turze karty z ręki i ze stosu) są identyczne jak w przypadku bakappana czy hana-awase. W tej grze natomiast nie będziecie na końcu rozgrywki liczyć indywidualnej wartości kart. Wartość zdobywanych kart zależy wyłącznie od tego, jakie zestawy można z ich pomocą złożyć. Zwróćcie uwagę, że w koi-koi kompletuje się trochę inne zestawy niż w hana-awase, dlatego upewnijcie się, że korzystacie z właściwej rozpiski.

Koi-koi i shōbu

Podczas grania w koi-koi kluczowy moment następuje za każdym razem, kiedy jedno z graczy skończyło turę, w której złożyło nowe yaku lub rozbudowało już posiadane o kolejne karty. Może wtedy wybrać jedną z dwóch opcji: zakończyć rozdanie, deklarując shōbu, bądź kontynuować je, deklarując tytułowe koi-koi. Dlatego tak ważne jest, aby po zagraniu obu swoich kart (z ręki i ze stosu) zawsze odłożyć przed sobą zdobyte karty, posortować je według kompletowanych yaku i upewnić się, czy nie udało się właśnie złożyć czegoś nowego. Jeśli przegapiliście moment skompletowania yaku i kontynuowaliście rozgrywkę, uznajcie, że zadeklarowano wtedy koi-koi.

Shōbu, czyli „stop”

W przypadku tej deklaracji następuje natychmiastowe zakończenie rozdania – drugi gracz nie wykonuje już swojego ruchu. Jest to bezpieczne rozwiązanie, które nie tylko zapewnia aktualnemu graczowi zdobycie punktów za skompletowane yaku, ale też blokuje jego przeciwnika przed punktowaniem.

Koi-koi!, czyli „dalej, dalej!”

Deklaracja ta oznacza kontynuację rozgrywki. Tura aktualnego gracza kończy się i rozpoczyna się tura drugiej osoby. Ta decyzja daje możliwość dalszego kompletowania lub rozbudowywania yaku, by zdobyć więcej punktów, wiąże się jednak z ryzykiem, że to przeciwnik skompletuje bądź rozbuduje swoje yaku, zakończy grę wcześniej i sam zdobędzie punkty.

Koniec rozdania i zdobywanie punktów

Jeśli obojgu graczom skończyły się karty na ręce, ale nikt nie zadeklarował shōbu, następuje remis. Nikt nie zdobywa ani nie traci wtedy punktów, a nowe rozdanie rozpoczyna ten sam gracz, który rozpoczynał poprzednie. Jeśli ostatni ruch dowolnego gracza wiąże się ze skompletowaniem bądź rozbudowaniem yaku, automatycznie przyjmijcie, że zadeklarował on shōbu i w związku z tym wygrywa rozdanie.

Gracz, który zadeklarował shōbu, wygrywa, otrzymując punkty za wszystkie swoje yaku, podczas gdy przegrany nie otrzymuje żadnych punktów.

Koi-koi często rozgrywane jest jako gra o sumie zerowej. Oboje gracze zaczynają wtedy z tą samą liczbą punktów (np. 30), a na koniec rozdania przegrany przekazuje swoje punkty zwycięzcy w liczbie równej wartości skompletowanych przez zwycięzcę yaku. W tym systemie całość rozgrywki kończy się nie tylko w momencie rozegrania z góry ustalonej liczby rozdań, ale także wtedy, gdy jedno z graczy straci wszystkie swoje punkty.

Zasady opcjonalne

W związku z popularnością koi-koi przez setki lat w różnych regionach Japonii wykształciły się różnorodne tradycje gry i opcjonalne zasady. Poniżej opisujemy kilka najpopularniejszych. Możecie także wymyślić własne! Nasze ulubione zasady, które sami stosujemy, oznaczyliśmy gwiazdką .

Rozdawanie kart

• Jeśli bezpośrednio po rozdaniu któreś z graczy ma tzw. szczęśliwą rękę, czyli wszystkie 4 karty z tego samego miesiąca lub po 2 karty z 4 różnych miesięcy, natychmiast to deklaruje i w ten sposób wygrywa rozdanie, otrzymując 6 punktów i pierwszeństwo w kolejnym rozdaniu. Jeśli oboje gracze mają szczęśliwą rękę, następuje remis, żadne z nich nie dostaje punktów. Karty są wtedy ponownie tasowane i rozdawane przez gracza wybranego tą samą metodą, co w przypadku pierwszego rozdania.
• Alternatywnie karty składające się na szczęśliwą rękę możecie uznawać za nieważne rozdanie. Wtedy również układ ten powoduje ponowne tasowanie kart, ale nie jest to w żaden sposób wynagradzane graczowi.
• Jeśli którykolwiek z układów odpowiadających szczęśliwej ręce znajduje się na stole, oznacza to, że rozdanie jest nieważne i skutkuje ponownym przetasowaniem i rozdaniem kart.
• Możecie rozdać na początek po 10 kart na gracza zamiast po 8.

Różnice w yaku

Możecie spotkać się z różnymi kombinacjami wstążek, a także wariantami gdy „Dzik, jeleń i motyle” nie są liczone jako oddzielne yaku. Niektórzy uważają, że „Czarka” jest zbyt silną kartą, stąd szereg zasad modyfikujących jej działanie, takich jak:

• Nieuznawanie yaku „Podziwianie kwitnącej wiśni” i „Podziwianie księżyca”.
• Uznawanie „Podziwiania kwitnącej wiśni” i „Podziwiania księżyca” wyłącznie, jeśli gracz posiada też inne yaku.
• Jeśli na stole znajdują się karty listopadowe, „Podziwianie kwitnącej wiśni” jest zrujnowane z powodu deszczu. Jeśli na stole znajdują się karty grudniowe, chłodna pogoda wywołuje mgłę, która rujnuje „Podziwianie księżyca”. Dopiero gdy karty te zostaną zdobyte i zdjęte ze stołu, odpowiadające im yaku zaczynają się liczyć.
• „Czarka” liczy się jako zwierzę bądź zwykła karta, ale nie oba.
• „Czarka” liczy się jedynie jako zwierzę, ale nie jako zwykła karta.

Dodatkowe właściwości kart

• Listopadowa „Błyskawica” funkcjonuje jako joker, pasując do dowolnej karty.
• Listopadowa „Błyskawica” funkcjonuje jako joker, ale wyłącznie gdy sierpniowe „Trawy” znajdą się na stole w początkowym rozdaniu, jako że ciepła pogoda zapowiada nadciągającą burzę.
• „Czarka”, „Błyskawica” i/lub „Żółta pawłownia” liczą się jako dwie zwykłe karty.

Warianty przebiegu tury

• Gdy oboje gracze skończą zagrywać karty z ręki, mogą kontynuować rozdanie, na przemian zagrywając karty ze stosu, aż do jego całkowitego wyczerpania.
• Na początku swojej tury gracz dobiera kartę ze stosu, po czym zagrywa dwie karty z ręki.
• Jeśli dobrana karta ze stosu nie pasuje do żadnej karty na stole, gracz zatrzymuje ją w ręce i zamiast niej zagrywa inną kartę z ręki.

Remisy

• Gdy gra kończy się remisem – np. przez wyczerpanie kart ze stosu lub gdy oboje gracze mają szczęśliwą rękę – rozdający zdobywa określoną liczbę punktów (zwykle 1 lub 6) i zachowuje prawo rozdania w następnej rundzie. Jest to tzw. „przywilej rozdającego” (oyaken, 親権).
• W przypadku remisu prawo rozdania przechodzi na drugiego gracza, zamiast pozostawać u obecnego rozdającego.
• Przy remisie przez wyczerpanie stosu kart ostatni gracz, który skompletował lub rozbudował yaku, otrzymuje za niego punkty i zostaje rozdającym w kolejnej rundzie.

Deklarowanie koi-koi

• Na wzór koreańskiej gry go-stop, możecie ustalić, że gracz musi posiadać co najmniej 3 punkty w zestawach (yaku), aby móc zawołać koi-koi. W przeciwnym razie automatycznie musi zakończyć rozdanie (shōbu). Minimalna liczba punktów może być ustalana dowolnie przez graczy.
• Gracz może zadeklarować koi-koi tylko po skompletowaniu nowego yaku; rozbudowanie już istniejącego nie uprawnia do deklaracji koi-koi.

Warianty punktacji

Mnożniki

• Punkty mnożone są × 2, jeśli gracz, który zakończył rozdanie, zdobył 7 punktów lub więcej.
• Punkty mnożone są × 2, jeśli gracz zdobywający punkty zadeklarował koi-koi (koi-koi przeciwnika się nie liczy).
• Punkty mnożone są × 2, jeśli to przeciwnik gracza, który zakończył rozdanie, zadeklarował koi-koi.
• Punkty mnożone są × 2, jeśli ktokolwiek zadeklarował koi-koi w danym rozdaniu.
• Mnożnik punktów zwiększa się za każde koi-koi zadeklarowane przez przeciwnika.
• Mnożnik punktów zwiększa się za każde koi-koi zadeklarowane w trakcie rozdania.

W przypadku ostatnich dwóch zasad, punkty mnożone są o tyle, ile razy padło koi-koi w rundzie plus 1; np. jeśli koi-koi zostało zadeklarowane 1 raz, wynik mnoży się × 2; jeśli dwa razy: × 3 itd.

Punktacja w systemie gry o sumie zerowej

• Koi-koi często rozgrywane jest w systemie gry o sumie zerowej, w którym zdobyte przez zwycięzcę punkty odejmuje się od wyniku przegranego. Ułatwia to rozgrywki hazardowe z użyciem pieniędzy bądź żetonów. Przy grach na 6 rozdań najczęściej obaj gracze zaczynają z 30 punktami.

Mnożniki za karty na stole

• Podobnie jak w grze hachi-hachi, jeśli na początku rundy na stole znajdzie się karta z kategorii świateł, punkty za rundę są podwajane.
• Jeśli na stole pojawią się dwie karty świateł, punkty mnożone są × 3, przy trzech kartach × 4 itd. (mnożnik to liczba kart świateł + 1).

Punktowanie zestawów (yaku)

• Gracz, który wygrał rozdanie otrzymuje punkty jedynie za najbardziej wartościowy ze swoich zestawów.
• Gracz zdobywa punkty nie tylko za własne zestawy, lecz także za zestawy przeciwnika.